Door Aad van der Werf

Uw verslaggever maakt sinds 1985 deel uit van een groep vinologen die regelmatig samen wijnen proeft. De groep vierde het 25jarig bestaan met een bezoek aan Portugal.

Eerder bezochten we het portgebied, nu besluiten we drie andere Portugese wijngebieden aan te doen. Dat doen we vanuit pousadas die www.girassolvakanties.nl voor ons heeft gereserveerd.
Pousadas zijn in Portugal oorspronkelijk opgezet als staatshotels in historische gebouwen of op unieke locaties. Sinds 2003 opereren ze onder de vleugels van de Pestana groep, tegenwoordig de belangrijkste Portugese hotelketen.

Setúbal

De pousada is gevestigd in een fort waarvan de bouw is begonnen in 1582, ten tijde van Filips II van Spanje, Filips I van Portugal. Wie door de tientallen meters dikke vestingmuren zijn koffers naar boven heeft gesleept, wordt beloond met een imposant uitzicht: de stad (Setúbal), de rivier (Sado), de zee (Atlantische Oceaan), de bergen (Serra da Arrábida) en het schiereiland (Tróia).

Als een rijk man achter je staat

We gaan door de bosrijke Serra da Arrábida op weg naar Azeitão voor een bezoek aan Bacalhôa Vinhos de Portugal. Dit bedrijf is in 1922 opgericht, onder de naam João Pires & Filhos. In 1998 werd Joe Berardo eigenaar. Joe werd, 4 juli 1944, als José Manuel Rodrigues Berardo op Madeira geboren.
In 1963 emigreerde hij naar Zuid-Afrika, waar hij zijn fortuin maakte. Enkele jaren geleden noemde men hem de Man van Vijftig Miljoen, het bedrag van de levensverzekering die hij afsloot om drie dagen te filmen in reclame voor de American Express credit card. Joe is een enorme kunstverzamelaar. In 2000 verwierf hij Quinta da Bacalhôa, het eerste paleis in Portugal uit de Renaissance periode (1480). Het paleis is de afgelopen tien jaar in oude glorie hersteld. De tegels met veel Moorse invloeden zijn wonderschoon. De wijngaard binnen de muren van het paleis, in productie sinds 1979, is uniek. Sinds 2005 vinden dan ook alle activiteiten plaats onder de bedrijfsnaam: Bacalhôa Wines of Portugal. Het bedrijf heeft een totale productiecapaciteit van 20 miljoen liter en ongeveer 1000 hectare aan wijngaarden.

Onder leiding van wijnmaakster Filipa Tomaz da Costa proeven we de merken: Serras de Azeitão, Catarina, Tinto da Ãnfora, Meia Pipa en Quinta da Bacalhoa. Onze speciale belangstelling gaat uit naar Moscatel de Setúbal. Niet voor niets noemen Portugezen Moscatel de Setúbal: de koning van Azeitão en Filipa Tomaz da Costa: a senhora Moscatel de Setúbal.

Bacalhôa Moscatel de Setúbal 2004 heeft in het bouquet de rijpheid van muskaat in combinatie met sinaasappelschil. De wijn rolt door de mond, is krachtig en heeft een lange afdronk.

Bacalhôa Moscatel de Setúbal 1999 is wat minder uitgesproken van neus, waarin sinaasappelschil meer op de voorgrond treedt. De smaak is voller en zoeter.

Filipa: “2004 heeft 5 jaar gerijpt op kleine vaten (200 liter) van Amerikaans eiken , 1999: 8 jaar. De intensiteit van het zoet neemt met de tijd toe. Ik gebruik bij de rijping een natuurlijke ‘broeikas’ techniek, zoals het ‘canteiro’ systeem van goede madeira. Ondanks deze oxidatieve techniek behouden de wijnen hun fruitigheid. De terpenen die hiervoor bij Moscatel de Setúbal zorgen, hebben namelijk een zwakke verbinding met de suikers. Zodra de wijn bij het serveren lucht krijgt, wordt deze verbinding verbroken en komt het intense aroma vrij. “

“Vóór de rijping op vat, ondergaat Moscatel de Setúbal een fermentatie alsof het een rode wijn is, in contact met de schillen. De fermentatie wordt onderbroken door de toevoeging van wijnalcohol, dezelfde techniek als bij portwijn. Maar daarna blijft het geheel van most, schillen, pitten en wijnalcohol nog maanden, de hele winter en een deel van het voorjaar, macereren. Pas daarna, na het oversteken en persen, kan de rijping op vat beginnen. Ik maak mijn wijnen van 100% Moscatel de Setúbal (wettelijk min. 67%).”

Bacalhôa Wines of Portugal maakt vanaf 1983 Moscatel de Setúbal. Filipa Tomaz da Costa heeft daarop vanaf het begin haar stempel gedrukt.

Lissabon

Waarschijnlijk is Lissabon minder in trek bij vinologen dan Porto. Nagenoeg alle porthuizen zijn namelijk gevestigd in Porto (of nauwkeuriger gesteld aan de overkant van de rivier Douro, in Vila Nova de Gaia). Lissabon is de hoofdstad van Portugal en heeft de bezoeker meer dan alleen wijn te bieden. De geschiedenis van Lissabon gaat ver terug.

De Feniciërs lieten van de elfde tot de zesde eeuw vóór Christus hun sporen na. Op de plaats van het Castelo de São Jorge hadden ze een belangrijke handelstussenpost, die ze Alis Ubbo noemden (‘lieflijke bocht’). Een legende schrijft de stichting van Lissabon toe aan Odysseus, de held van de Odyssee, wiens naam ten oorsprong zou liggen aan het toponiem Olisipo dat zich in de loop der eeuwen ontwikkeld zou hebben tot Lisboa.

Lissabon ligt op slechts 45 km. afstand van Setúbal. We hebben niet veel tijd nodig om deze afstand over de autobaan te overbruggen en rijden Lissabon binnen. Aan het begin van de Avenida da Liberdade staat een groot standbeeld van de Marquês de Pombal.

Pombal beschikte over dictatoriale bevoegdheden door zijn indrukwekkende optreden na de aardbeving van Lissabon. Op 1 november 1755 beefde om tien uur ’s ochtends de aarde in Lissabon. Het was Allerheiligen, dus de kerken zaten stampvol. Dertigduizend doden. Het epicentrum lag in zee. De tsunami, zoals we hem tegenwoordig zouden noemen, vaagde de kerkgangers weg die naar het strand waren gevlucht. Men stelde onmiddellijk de vraag of de aardbeving een teken van God of een natuurverschijnsel was. Die vraag ondermijnde het werk van degenen die de orde moesten
herstellen. Op de eerste plaats van Pombal, de omstreden eerste minister van Portugal. Toen de ongelukkige jonge koning hem vroeg wat er na de aardbeving gedaan moest worden, zou Pombal hebben geantwoord: de doden begraven en de levenden te eten geven. Hij zorgde ervoor dat de lijken zo snel mogelijk werden opgeruimd om epidemieën te voorkomen, vorderde graanvoorraden om een hongersnood af te wenden en gaf de troepen het bevel plunderingen binnen en buiten de stad tegen te houden. Pombals maatregelen waren zo succesvol dat hij zelfs wist te bereiken dat de wekelijkse krant bleef verschijnen zonder een nummer over te slaan.

We zakken de, na de aardbeving door Pombal aangelegde, Avenida da Liberdade af en parkeren de auto. We bevinden ons in de benedenstad, in zijn geheel na de aardbeving van 1755 weer opgebouwd. We lopen in de richting van de Taag en bereiken het, aan de oever ervan liggende plein, Praça do Comercio. Alle zijden van het plein, behalve de oeverkant, bestaan uit regeringsgebouwen. In een van de galerijen bevindt zich, sinds enkele jaren, de Sala Ogival van Vini Portugal.

De Sala Ogival is van dinsdag t/m zaterdag van 10 tot 6 uur voor het publiek open. Uitgebreide informatie over Portugese wijnen is beschikbaar. Afwisselend wordt aan 3 gebieden specifiek aandacht geschonken. De bezoeker kan uit die drie gebieden gratis wijnen proeven, op voorwaarde dat hij een beoordelingsformulier over de wijn en verpakking invult.

We gaan van de beneden- naar de bovenstad om te lunchen in restaurant Tavares. De Elevador da Gloria, een wel heel speciaal oud trammetje, brengt ons langzaam omhoog naar de Rua São Pedro de Alcântara. Boven geniet je van een van de mooiste uitzichten op Lissabon. Aan de overkant van de straat bevindt zich de Solar do Vinho do Porto, waar je honderden verschillende ports per glas kunt drinken. We lopen wat verder door tot Rua da Misericórdia 37, waar zich restaurant Tavares bevindt.

Dit voorjaar lunchten mijn vrouw en ik al in het vernieuwde Tavares, op deze plaats gevestigd sinds 1784. Nu kiest onze groep van 8 personen het Menu Desassossego (ongetwijfeld een verwijzing naar Livro do desassossego, Het boek der rusteloosheid van Fernando Pessoa). 7 gangen voor € 90, met bijpassend wijnarrangement voor € 30.
“U moet er wel de tijd voor hebben,” is ons bij binnenkomst gezegd. Die hadden we en 4 uur later concluderen we dat smaak en presentatie overweldigend waren. Om het maar bij één voorbeeld te laten: een etagère met op een glasplaat verse vis uit Cascais, eronder zeewier en koolzuursneeuw.

Fado

De Vlaming Paul van Nevel is muziekdeskundige, cultuurhistoricus en leider van het Huelgas Ensemble. In zijn boek Dertig jaar verslaafd aan Lissabon schrijft hij: ‘Ik vind dat men geen fado kan beluisteren en begrijpen buiten zijn natuurlijke biotoop. Fado is niet alleen tekst, niet alleen muziek niet alleen fadista’s, niet alleen begeleiders. Het is een moment van saamhorigheid, van eensgezindheid en van alchemie als men in een kleine gemeenschap, op de juiste plek en op het goede, bij voorkeur náchtelijke tijdstip getuige kan zijn van een poëtische evocatie die haars gelijke
niet heeft en die als Quinta Essentia bezwerend de ruimte vult.’ De wereldberoemde fadozangeres Amália Rodrigues heeft het bondig samengevat: ‘De fado, dat is voortdurend vragen stellen terwijl men weet dat er geen antwoord is.’

Van vroeger herinner ik me dat de minst toeristische, meest authentieke fadohuizen te vinden zijn in de wijk Alfama. We reserveren bij Parreirinho de Alfama: 5 fadista’s die in de loop van de avond verschillende keren optreden, dames die met wit schort voor, serveren, hier blijkt in 23 jaar niets veranderd te zijn.

Onze dichter Slauerhoff (1898-1936) heeft Lissabon beschreven en de fado bezongen. Zijn gedicht O enjeitado (De vondeling) begint als volgt: ‘Ik voel mij van binnen bederven, Nu weet ik waaraan ik zal sterven: Aan de oevers van de Taag.’

Het is tijd om uit Lissabon te vertrekken. We rijden in het donker van de nacht op de brug over de Taag. We willen het wijngebied Alentejo (over de Taag) gaan bezoeken.

Aad van der Werf

www.draagvlakbv.nl

PS.: De wijnen van Bacalhôa Wines of Portugal worden in Nederland geïmporteerd door Poot Agenturen. www.bacalhoa.com

www.pootagenturen.nl