Door Johan Veenstra

Hortend en stotend sleept de toeristenbus zich over de Moravische wegen. Het zitcomfort is minimaal, de achtervering heeft sinds lang de geest gegeven, de airco compenseert het gebrek aan vermogen door nu en dan een verfrissend straaltje water op de reizigers los te laten, maar geen passagier die zich daardoor uit het veld laat slaan. Geen wonder, wij zijn mensen met een missie, op zoek naar de smaak van Moravië.

Op invitatie van importeur Vinice en het Tsjechische Bureau voor Toerisme heeft een tiental Nederlandse wijnjournalisten een driedaagse speeddate met de wijnbouwers van Zuid-Moravië, de streek waar meer dan 95% van de Tsjechische wijnen uit afkomstig is. Het totale wijngaardoppervlak beslaat 19.500 hectare, verspreid over vier subregio’s : Znojmo, Mikulov, Velke Pavlovice en Slovacko. Zuid-Moravie, dat op dezelfde breedtegraad ligt als de Elzas, kent een relatief mild klimaat, met een gemiddelde temperatuur van min 2 graden in januari en plus twintig graden in juli. Hete dagen worden afgewisseld met koude nachten en de zomerse hitte wordt van tijd tot tijd verzacht door verkoelende winden uit het hoogland.

Gastheren Steven Ryan (Vinice) en Jan Rokyta (Vinoloog van het jaar 2010) zijn trots op de streek en vertellen honderduit over het groeiende succes van de wijnen, die geleidelijk hun entree maken op de Europese concoursen. Hoewel deelnemen vooralsnog belangrijker is dan winnen, is dit niet zonder betekenis in een land met de grootste bierconsumptie ter wereld.

De streek Znojmo is nauw verbonden met het Oostenrijkse Weinviertel. De grens loopt in feite dwars door de wijngaarden heen, waardoor Oost en West in het tijdperk van het communisme letterlijk door de wijn werden verbonden. Maar die dagen zijn voorbij en het centralisme van toen heeft voor een belangrijk deel inmiddels plaatsgemaakt voor meer kapitalistische vormen van management.
Een van die voormalige staatsbedrijven is Zvonin, een acroniem van Zvojno en wijn. Voordat wij het hoofdkwartier bezoeken, nemen wij een kijkje in de educatieve wijngaard van Havranyki, waar vele oude Moravische druivensoorten een plaatsje hebben gekregen. Manager Vladimir en wijnmaker Karel voeren ons langs bekende soorten als sauvignon blanc, pinot noir, chardonnay, merlot, grüner veltliner en welschriesling, minder bekende als Moravische muscat (muscat ottonel x prachtraube) en palava (Müller-Thürgau x gewürztraminer) en lokale curiosa met mysterieuze namen als de Todträger. Onder het oppervlak liggen 300 jaar oude kelders, deels volgebouwd met privéboxen waarin klanten hun aankopen kunnen opslaan tot ze op dronk zijn. Aan de kopse kanten van de ondergrondse gangen zijn zitjes neergezet voor consumenten die dat moment niet langer voor zich uit willen schuiven.

Bij de lunch proeven wij twee prettige, eenvoudige wijnen die elk zo’n vier euro kosten.
Veltliner 2010. Florale aroma’s, stro; kruidig, strak, easy going. Prettige wijn, recht toe recht aan, met een alcoholgehalte van slechts 11,5%.
Muscat. Stuivend aroma van pure muskaat; sappig, op het fruit. Vriendelijke zuren. Droog en net zo licht als de vorige.

De droogheid van de beide wijnen is opmerkelijk in een regio die van oudsher vooral bekend is om zijn zoete wijnen. De binnenlandse vraag naar deze wijnen is zo groot dat geen noodzaak is om zicht te richten op de export. Maar is er dan wel noodzaak om te innoveren?

Het antwoord wordt gegeven in het hoofdkwartier van Zvonin in het klooster Louka, een barok gebouw van vijf verdiepingen met een verweerde gevel, waarvan de geschiedenis teruggaat tot de 12e eeuw. Tot in de 18e eeuw gold het klooster als een centrum van artistiek, economisch en spiritueel leven in de regio. Na een periode van verval, toen het onder meer een eeuw lang in gebruik was als kazerne, heeft het onder het bewind van de nieuwe wijngigant zijn levendigheid teruggekregen als toeristisch (wijn)centrum met een tonneliermuseum, een galerie en andere wijngerelateerde activiteiten. Over een week zal er bijvoorbeeld het Burcakfest plaatvinden, het feest van de jonge wijn, waar enkele duizenden toeristen worden verwacht.
Achter de wat rommelige façade van het gebouw gaat een doordachte inrichting verscholen. De eerste ruimte die je binnenkomt, wordt vrijwel volledig in beslag genomen door een ruimte die het meeste weg heeft van een supermarkt met slechts één product: wijn. De lange stellingen bevatten nogal wat flessen met een prijs van tussen de zes en de acht euro. Best veel geld in een land waar het gemiddelde maandinkomen nog geen 900 euro is. De proeverij zal moeten aantonen of dat het waard is.

Tussen de beeldende kunst in de lange, door middeleeuwse kruisgewelven overdekte kloostergangen staat een aantal representatieve wijnen voor ons klaar. De Engelstalige brochure belooft veel - “It is company policy to produce quality varietal vines with soft fruit and balanced acids and to give a clear expression of local terroir” - maar de proeverij maakt het helaas niet waar. Hoewel de etiketten na enige studie vertrouwde namen blijken te bevatten als pinot blanc, pinot noir, riesling, zweigelt, gewürztraminer en sauvignon, kan de smaak van de wijnen ons niet overtuigen. Op een enkele uitzondering na,zijn de aroma’s nogal eens onzuiver en is de balans tussen restsuiker en stevige zuur vaak zoek. De enige twee die een beetje in de buurt komen, zijn een kruidige, friszoete gewürztraminer auslese 2009 met geel subtropisch fruit, tarte tatin en zachte, netjes verweven zuren en een palava spätlese 2009 die speciaal gemaakt wordt voor de cisterciënzer abdij in het nabij gelegen Brno. Het voormalige staatsbedrijf zit er niet mee: vrijwel elk van de 1.000.000 flessen in de oude kelders zal zijn weg straks vinden op de binnenlandse markt en de urgentie van vernieuwing lijkt daarmee niet groot.

Hoe anders is het in Moravske Branice, in de subregio Znojemska, waar wij een bezoek brengen aan het familiebedrijf Trpelka & Oulehla dat in 1991, kort na de val van het communisme, in het leven is geroepen door Vaclav Trpelka en Lubos Oulehla en inmiddels is uitgebouwd tot een modern bedrijf van 28 hectare. De wijngaarden behoorden oorspronkelijk tot de kolchoz maar zijn tegenwoordig deels in particulier bezit en deels in pacht.
In de deuropening staat een vriendelijke bodybuilder klaar, met armen als honderdjarige stokken en vuisten die eruit zien alsof hij er elke dag twee vaatjes van nieuw Slavonisch eiken mee samenknijpt. Met zijn machtige knuist wijst hij naar de wijnbergen aan de overkant van het bedrijf, waar vroeger het galgenveld gelegen was. Tegenwoordig hangen er op de kalkachtige bodem alleen nog maar druiven, waaronder sauvignon blanc, pinot gris en chardonnay. Bezield vertelt de blauwe reus over zijn streven naar biologisch geïnspireerde ‘geïntegreerde wijnbouw’. De druiven worden handmatig geoogst en het rendement is laag, ca. 30 hectoliter per hectare. De druiven vergisten op temperatuurgecontroleerde vaten van roestvrij staal en rijpen dan gemiddeld negen maanden verder op grote eiken foeders.

De naam Regina Coeli (‘hemelse koningin’) op het eenvoudige, goed leesbare etiket verwijst naar de monniken van het klooster Rosa Coeli (‘hemelse roos’), die hier negen eeuwen geleden al hun eerste druivenstokken plantten. De proeverij toont aan dat hun viticulturele erfgoed bij Trpelka & Oulehla in goede handen is.

Na een prettige start met een frisse, lichte en soepele Palava 2010 volgt een tweetal aansprekende witte wijnen:
Sauvignon blanc 2010. Bleekgeel met groene reflecties. Expressieve neus, een beetje op het Nieuw-Zeelandse af, met gras, buxus en brandnetel. Sappig, fris en zuiver. De stevige zuren houden hem mooi in balans.
Chardonnay 2009 (oude stokken). Een druif die net voor de toetreding tot de EU in grote hoeveelheden is aangeplant. Licht en zuiver in de neus, in de smaak rond, sappig, zuiver en op het fruit.
Over naar de rode wijnen. Na een tweetal ouwelijke en onevenwichtige pinot noirs gaan de handen op elkaar voor twee wijnen waarin het fruit uitstekend is bewaard.
St. Laurent 2009 (40 jaar oude stokken). Donker paarsrood, met aroma’s van paddenstoelen, herftbladeren en minderalen. Vol, zuiver, supersappig en met mooi ondersteunend zuren, waardoor de elegantie blijft behouden.
Merlot 2009. Indrukwekkende wijn met sappig zwart fruit; breed, geconcentreerd en in balans. Het hout is in de neus nog prominent maar in de smaak al aardig geïntegreerd.

Welgemutst stijgen wij weer in de bus voor een bezoek aan Vino Marcincak in de subregio Mikulov, waar de naamgever zelf ons al staat op te wachten.
Petr Marcincak geldt in Tsjechie als een van de specialisten op het gebied van wijnen met restzoet, gemaakt van traditionele druivensoorten. Het familiebedrijf beheert op dit moment 105 hectare wijngaard in Mikulov, verspreid over vijf dorpen. Groene oogst, lage rendementen en eigen compost met behulp van ‘Californische wormen’ zijn voor Marcincak vanzelfsprekend. Hij toont zich trots dat zijn wijnen na een overgangsperiode van vier jaar met ingang van het oogstjaar 2011 ook officieel het predikaat ekologisch zullen dragen.

Hoewel Marcincak ook droge wijnen produceert wordt de kroon op zijn assortiment gevormd door zijn botrytis-, ijs- en strowijnen. Door het gunstige microklimaat kwamen edelzoete wijnen vanouds al veel voor in de regio. Voor strowijnen ligt dat anders. Voor Petr Marcincak, die ermee in aanraking kwam op zijn reizen naar het buitenland, is het eigenlijk een uit de hand gelopen experiment. In 1995 ging hij zich er serieuzer in verdiepen en vijf jaar later bracht hij zijn eerste strowijnen, van blaufränkisch, riesling en welschriesling, op fles. Hoewel de strowijnen slechts 1-2 procent van zijn productie uitmaken, is hij hiermee de grootste producent van Tsjechië.

Wij proeven onder meer:

Riesling spätlese 2009. Uit wijngaard in Nvosedly met bodem van kalk en kiezel. Beetje etherisch in de neus, met rozijn, kruiden en mineralen. Zacht, smooth, en elegant.
Gewürztraminer 2009 auslese. Halfzoet. Stuivende aroma’s van lychee, rijpe abrikoos en specerijen. Vol en zoet, met abrikozenkonfituur, honing, noten; veel materie, in evenwicht gehouden door de zuren.
Bokova 2006, cuvée semi-dry. Bokova is de Tsjechische naam voor ‘Sideways’. Wie zich de gelijknamige film herinnert, zou wellicht pinot noir of merlot verwachten maar hier betreft het een assemblage van cabernet sauvignon en zweigelt. Zwarte bessen, munt en pruimen in de neus. Vlezig, met dik fruit, in balans gehouden door zijn zuren.
Riesling 2003, strowijn. Uit dezelfde wijngaard als de eerste riesling die wij proefden. Ambergeel, met rozijnen en rijpe citrus in de neus. Weelderig zoet van honing, abrikoos, en mandarijn. Romig; in balans. Fascinerende wijn die voortdurend blijft spelen in de mond.
De zoete chardonnay en ‘klaret’ van St. Laurent kunnen mij weliswaar minder bekoren, maar mijn over all indruk van dit bedrijf is positief. Hoewel Petr Marcincak van zichzelf zegt dat hij nog lang niet is uitgeleerd, mag toch worden vastgesteld dat zijn reputatie in de regio terecht is en dat zijn stijl ook in de rest van de wereld in de smaak zal vallen.

Het is een boeiende dag geweest, met een grote variatie aan wijnen, opklimmend in kwaliteit. Onder de indruk van de ervaringen begeven wij ons naar onze thuisbasis voor de komende dagen, hotel Pavlov in Pavlov. De naam is omineus; benieuwd wat die ons gaat brengen.

Zvonin
http://en.znovin.cz
Trpelka &Oulehla
www.reginacoeli.cz

Vino Marcincak
www.marcincak.cz
Vinice, Wines of Moravia
www.vinice.nl