Met 15.000 ha wijngaarden behoort Zwitserland tot
de kleinste en waarschijnlijk de meest onbekende
wijnlanden van de wereld. De productie is gemiddeld
per jaar 1 miljoen hectoliter wijn. Slechts 2% daarvan
wordt geëxporteerd. Het grootste deel consumeren
de Zwitsers dus zelf. Dat zal naar verwachting veranderen.
In toenemende mate willen de producenten namelijk
een trouwe klantenkring in het buitenland opbouwen.
De wijnbouw in Zwitserland is een afspiegeling van
de culturele werkelijkheid. Drie talen nl. Duits,
Frans en Italiaans verdelen Zwitserland in drie verschillende
culturele regio’s.
3 regio’s
De wijnbouw volgt min of meer deze 3 culturele grenzen.
Het grootste wijnbouwgebied ligt in het Franstalige
westen van Zwitserland, met een wijngaardareaal van
11.420 ha wijngaarden. Daarin liggen de grote wijnkantons
Wallis, Waadt en Genève. Ook de kleinere wijngebieden
van Neuenburg, Freiburg en Bielersee behoren tot
West-Zwitserland. Het tweede wijngebied van Zwitserland
betreft het Duitsprekende deel van Oost-Zwitserland
met de wijnregio’s van Züich, Schaffhausen,
Graubünden, Aargau, St. Gallen en Basel met
2.600 ha wijngaarden.
Tessin is het derde grote, Italiaans sprekende wijngebied
van Zwitserland met 1000 ha. wijngaarden. Veel Zwitsers
weten zelf niet dat er eigenlijk in alle kantons
wijnbouw wordt uitgeoefend. Zelfs in kleine Zwitserse
berggebieden vindt men wijngaarden.
Druivenrassen
In Zwitserland cultiveert men maar liefst meer dan
50 verschillende druivenrassen. In de laatste jaren
is het aandeel blauwe druivenrassen aanzienlijk gestegen.
Er wordt nu meer rode dan witte wijn geproduceerd.
In West-Zwitserland maakt de witte wijn op basis
van de chasselas (Duits: gutedel) echter de dienst
uit. V.w.b. de rode wijnen in West-Zwitserland domineren
de pinot noir en gamay. Deze laatste variëteit
wordt in toenemende mate vervangen door de nieuwe
rassen gamaret en garanoir.
In Oost-Zwitserland worden naast regionale specialiteiten,
blauburgunder (pinot noir) en müller-thurgau
gecultiveerd. Zuid-Zwitserland richt zich daarentegen
volledig op de rode wijn vooral op basis van de merlot.
Wat vooral Zwitserland als wijnproducerend land interessant
maakt, is de productie van wijn op basis van autochtone
druivenrassen. De schatkamer van deze bijzondere
variëteiten is Wallis met o.a. petite arvine,
amigne, humagne blanche, cormalin en humagne rouge.
De Zwitserse wijngaarden liggen vaak op moeilijk
bereikbare, steile hellingen langs de rivieren de
Rhône, Rijn en Ticino of aan de oevers van
de vele Zwitserse meren.
Geschiedenis
In 500 jaar voor Christus werd uit Massila (het
huidige Marseille) al wijn naar Basel vervoerd. De
Romeinen brachten de wijnstok tussen 16 en 15 jaar
voor Christus naar het huidige Zwitserland. De eerste
wijnstokken gingen in de buurt van Basel en Windisch
de grond in. 600 jaar na Christus plantten monniken
uit de Bourgogne wijnstokken rond het klooster St.
Maurice bij het plaatsje Aigle in het kanton Waadt.
Zoals ook elders in Europa, zorgden de Cisterciënzer
monniken voor de wijnbouw. Midden 8ste eeuw verrezen
wijngaarden in het Churer Rheintal en rond het Bodenmeer.
In 1142 werd rondom het klooster van Dézaley
aan het meer van Genève (kanton Waadt) voor
het eerst op terrassen de wijngaarden aangelegd.
De herkomstbenaming Dézaley behoort nog steeds
tot de prominentste van Zwitserland. In 1884 bereikte
de wijnbouw in Zwitserland een hoogtepunt met 34.380
ha. wijngaarden. In de 19e eeuw liep de wijnbouw
echter sterk terug vanwege concurrentie en de meeldauw.
Zwitserland kreeg als laatste wijnland van Europa
ook te maken met de vernietigende werking van de
druifluis.
West-Schweiz
De West-Schweiz bestaat uit de kantons van Genève,
Waadtland, Neuenburg, Freiburg, Bern en Jura. Het
is de grootste wijnregio van Zwitserland. Het klimaat
van de West-Schweiz wordt grotendeels beïnvloed
door de aanwezigheid van de grote meren (meer van
Genève, Neuenburgersee, Bielersee en Thunersee)
die als temperatuurregelaar en als warmteverspreider
fungeren. Als je van west naar oost reist neemt de
neerslag toe naarmate je de Alpen nadert. De bodemsamenstelling
in de West-Schweiz is gevarieerd. Naast geërodeerd
steen van de gletsjers, leem en kalk bevat de bodem
ook mineralen.
De teeltwijze is hier voornamelijk de ‘Gobelet’.
De chasselas staat aan de basis van de meeste witte
wijnen in dit gebied. Op de tweede plaats gevolgd
door de riesling-sylvaner. Andere variëteiten
zijn: chardonnay, pinot gris, pinot blanc, aligoté,
gewürztraminer, sauvignon, muskat,kerner,findling,
sylvaner en auxerrois. De aanplant van blauwe druivenrassen
is minder gevarieerd: gamay en blauburgunder treft
men hier het meeste aan, gevolgd door variëteiten
zoals gamaret,granoir, cabernet en plant robert (een
zeldzaam ras die alleen in het plaatsje Cully te
vinden is). De grote kellereien zorgen veelal voor
de verwerking van de druiven. Wijncoöperaties
en kleine zelfstandige producenten hebben een klein
aandeel in de productie.
Wallis
Wallis is het dal van de Rhône, beschermd
door de Alpen grenst het in het noorden aan de West-Schweiz
en in het zuiden aan Italië en Frankrijk. Het
aantal zonuren is het hoogste van Zwitserland (gemiddeld
2100 uur per jaar).
Met 5.255 ha wijngaarden is Wallis het belangrijkste
wijnkanton van Zwitserland.
De Wallis kenmerkt zich door de vele microklimaten,
de gecompliceerde bodemstructuur en de lokale winden.
De rechteroever van de Rhône heeft een zuidelijke
expositie en profiteert daardoor van een hoog aantal
zonuren. De lokale winden kunnen krachtig zijn. De
invloed van de ‘Föhn’ is gunstig
voor de druiven. Er valt weinig regen (gemiddeld
per jaar 600 mm). De wijngaarden van Visperterminen
op een hoogte van 1100 meter in Oberwallis behoort
tot de hoogst gelegen wijngaarden van Europa.
De fendant (in Wallis de naam voor chasselas) is
met een aandeel van 45% belangrijkste voor de productie
van witte wijnen. De sylvaner, die als Johannisberger
op de markt komt ligt op de tweede plaats. De andere
druivenvariëteiten kunnen als specialiteiten
van Wallis worden aangemerkt: amigné, arvinehumagne
blanc, rèze,marsanne blanche,muskat en savagnin
blanc (heida). Ook vind je in dit gebied chardonnay,riesling,riesling-sylvaner,
gewürztraminer,pinot blanc, pinot gris en pinot
gris (malvoisie genoemd). In Oberwallis treft men
oude autochtone rassen aan zoals: gwäss,himbertscha
en lafnetscha. Blauwe raasen: pinot noir, gamay,humagne
rouge, cornalin,syrah, diolinoir (kruising van diolly
en pinot noir) en durize.
Typisch voor Wallis is heida (in het Frans Paien
genoemd) die familie is van de savagnin blanc, de
witte druif van de Jura. In Wallis groeit deze druif
tot op 1000 meter hoogte ( in Visperterminen liggen
de hoogste wijngaarden van Europa).
De bekendste rode wijn van Wallis is de Dôle,
een blend van pinot noir, gamay en andere variëteiten.
Gletscherwein
De naam ‘gletscherwein’ zorgt voor verwarring.
De naam staat niet voor een wijn die gemaakt is van
druiven uit percelen die op of direct naast een gletsjer
liggen. Gletsjerwijn heeft twee betekenissen: de
wijn gemaakt van een autochtone rassen zoals resi
gecultiveerd in het dal, maar in hoog gelegen kelders
dichtbij gletsjers op hout en zeer oxidatief geouderde
witte wijn of de wijn gemaakt van heida, een ras
dat oorspronkelijk uit de Jura komt en in Visperterminen
op 1000 meter hoogte wordt gecultiveerd met uitzicht
op de gletjers.
Wijnbouw
De klassieke teeltwijze in Wallis is het Gobelet-systeem.
De bodem is over het algemeen licht, goed belucht
en bevat weinig leem. Kalk treft je overal in Wallis
aan. In de regio Sion heeft men meer leisteen.
Meer dan 22.000 wijngaardbezitters hebben in Wallis
gezamenlijk 5.200 ha wijnstokken. De meeste wijngaardeigenaren
exploiteren de wijngaard als nevenberoep. Vaak verkopen
ze hun druiven aan de coöperaties (Provins Valais
30%) of aan de kellereien (Union der Weinhänler
in Wallis UNVV: 55%. De rest van de wijnproductie
komt voor rekening van 700 kleine wijnbouwers.
Oost-Zwitserland
Het wijnbouwgebied Oost-Zwitserland (Ost-Schweiz
of Deutschschweiz genoemd) omvat het gehele Duitsprekende
deel van Zwitserland. Daarbij hoort ook het kleine
wijngebied van Basel met 2.600 ha wijngaarden. In
oppervlakte zijn de kantons van Zürich, Schaffhausen
en Graubünden, Aargau, Thurgau en St. Gallen
het belangrijkste. De hoogte van het wijngebied varieert
tussen 320 en 600 meter. De gemiddelde jaarlijkse
regenval ligt tussen 800 en 1300 mm. Niet zelden
is vorst een gevaar voor de wijnbouw. De bodem in
Oost-Zwitserland bestaat uit graniet en bergpuin
dat aan de voet van gletsjers te vinden is.
Het klimaat in Oost-Zwitserland staat de teelt van
laatrijpende druivenvariëteiten niet toe.
De meerderheid van de druiven (70%) is blauw.
Waar in West-Zwitserland de chasselas domineert,
overheerst in Oost-Zwitserland de pinot noir die
hier blauburgunder of clevner genoemd wordt. De belangrijkste
witte variëteit is hier müller-thurgau
(vaak nog riesling & sylvaner) genoemd. Daarnaast
vind je in Oost-Zwitserland nog specialiteiten zoals
pinot gris, gewürztraminer, räuschling,
freisamer, kerner elbling,completer en granoir.
Van de wijnproductie in de Ost-Schweiz verwerken
20 grote ‘kellereien’ ongeveer 50%, wijncoöperaties
30% en zelfstandige wijnbouwers 20%.
Tessin
Het kanton Tessin is het zuidelijke deel van Zwitserland,
ligt zuidelijk van de Gotthard en grenst aan Italië.De
voertaal is Italiaans. Wallis wordt in 2 regio’s
verdeeld nl. Sopraceneri en Sottoceneri. Het klimaat
is anders dan dat ten noorden van de Gotthard en
is meer mediterraan van karakter. Hoewel de gemiddelde
regenval aan de hoge kant is (1800 mm per jaar) heeft
het gebied veel zonuren (> 2000 zonuren). Hagelbuien
vormen vaak een gevaar.
De belangrijkste druif van het 1000 ha grote wijngaardareaal
in Tessin (4e grootste wijnkanton) is de merlot.
Deze variëteit is na de alles vernietigende
Phylloxera uit Frankrijk gehaald en met succes aangeplant.
De merlot is goed voor 80% van de productie, gevolgd
door de pinot noir, bondola,cabernet franc, cabernet
sauvignon, clinton, nostrano americano, syrah, chardonnay
chasselas,kerner,pinot blanc, pinot grigio, riesling-sylvaner,
sauvignon blanc en sémillon.
De wijnstokken in de dalen en oude percelen worden
vaak volgens het pergola-systeem geleid. De Guyot
wint echter aan populariteit.
De bodem in Wallis bestaat voornamelijk uit kristalhoudend
graniet en gneis, is licht en zanderig. De PH-waarde
ligt tussen 5,5 en 6,5. In Mendrisiotto in het zuidelijke
deel van Tessin is de bodem meer alkalisch met een
hoog kalkgehalte.
Veel kleine wijngaardbezitters verzorgen de wijnstokken
in hun vrije tijd. De druiven gaan voornamelijk naar
de coöperaties, zoals Cantina Giubiasco of Cantina
Sociale Mendrisio. Sinds 2 decennia nemen innovatieve
wijnbouwers nu ook zelf de vinificatie ter hand.
